Tarczyński Franciszek, pseud.: Fr. T., amator archeolog (1833–1900), powstaniec styczniowy, malarz, fotograf, archeolog, kolekcjoner, nauczyciel.
Ur. 19 IX w Łęczycy w wielodzietnej rodzinie, był synem Marianny z Grodzickich (1801–1836) oraz Kazimierza Jana (1802–1873), budowniczego fortepianów, prawdopodobnie współpracownika Jana Długosza przy budowie mechanizmu do eolipantalionu, któremu w r. 1825 Fryderyk Chopin dedykował dwa utwory (zaginęły), od r. 1827 właściciela wytwórni fortepianów w Łęczycy, a od r. 1838 w Płocku, w r. 1857 zlicytowanego za długi, następnie stroiciela fortepianów m.in. w Radomiu, Łowiczu i Włocławku. Miał braci Szczepana (1826–1890), fortepianmistrza w Płocku, oraz siostry: Ludwikę (1835–1836) i Bogumiłę (1826–1885). Przyrodnim rodzeństwem T-ego z drugiego małżeństwa ojca z Agnieszką z Wachulskich (1815–1870) byli: Tomasz (1839–1855), Józef Marceli (1841–1897), pianista i kompozytor, od r. 1874 do śmierci profesor w Inst. Muzycznym w Warszawie, Władysław Paulin (zob.), Ludwik Jan (1848–1867), Hipolit Bogumił (zob.), Julian Wojciech (1856–1879), inżynier mechanik, oficer w rosyjskiej marynarce wojennej na Bałtyku, Kazimiera Aurelia (1842–1881) i Helena Julianna (1850–1935), nauczycielka muzyki, obie absolwentki pensji Izabeli Zbiegniewskiej we Włocławku, oraz Karolina Elżbieta (1853–1899).
Po przeprowadzce rodziny do Płocka T. uczył się od r. 1840 w tamtejszym gimnazjum gubernialnym i w r. 1850 zdał maturę. W l. 1853–7 studiował malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, ale nauki nie ukończył. Po powrocie do Płocka trudnił się malarstwem religijnym i fotografią. Mianowany 13 IX 1863 przez władze powstania styczniowego naczelnikiem I okręgu m. Płocka, został w r. 1864 aresztowany i osadzony w płockim więzieniu, a następnie w twierdzy Modlin i Cytadeli warszawskiej. Skazany na czteroletnie zesłanie, odbywał karę w okolicach Ufy; prowadził tam zakład fotograficzny oraz kolekcjonował znaleziska archeologiczne. W r. 1868 wrócił do Płocka i nadal utrzymywał się z fotografii i malarstwa. W r. 1870 namalował obraz olejny przedstawiający płocką katedrę z dzwonnicą (pokazany w r. 1914 na wystawie w Płocku, zorganizowanej przez tamtejsze Tow. Naukowe). Do kościoła p. wezw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Łęgu Kościelnym namalował w r. 1875 obrazy olejne: św. Roch, do jednego z ołtarzy, oraz św. Piotr (obecnie na plebanii tamże), a w r. 1876 do kościoła p. wezw. św. Jakuba w Słupi obrazy: św. Jakub Starszy i św. Jakub Młodszy, umieszczone w ołtarzach bocznych. Od r. 1877 uczył w Płocku rysunku i kaligrafii, m.in. w prywatnym gimnazjum Piotra Biernackiego, na pensji sióstr Cecylii, Marii i Julii Linda oraz w niedzielnej szkole rzemieślniczej, a od r. 1880 do śmierci w sześcioklasowym Gimnazjum Żeńskim.
W l. siedemdziesiątych podjął T. prace wykopaliskowe na północnym Mazowszu. W odpowiedzi na akcję Komisji Archeologicznej AU, dotyczącą inwentaryzacji stanowisk archeologicznych, zamieszczał od r. 1878 (m.in. w „Korespondencie Płockim”) komunikaty do «mapy archeologicznej guberni płockiej» z opisem lokalizacji, metody wydobywania i charakterystyką obiektów. W r. 1879 ukończył ilustrowaną własnymi rysunkami i fotografiami pracę Porzecze Wisły po prawym i lewym jej brzegu w okolicy Płocka (rkp. w zbiorach rodzinnych), w której przedstawił stanowiska archeologiczne m.in. w Ośnicy, Cekanowie, Murzynowie i Uniejowie. Zajmował się zwłaszcza grobami popielnicowymi i z wczesnej epoki żelaza oraz wczesnośredniowiecznymi nekropoliami szkieletowymi, publikując w „Korespondencie Płockim” m.in. Opis kurhanu w Turowie (R. 6: 1881 nr 93), Groby kamienne we wsi Modelu (R. 7: 1882 nr 84) i Sprawozdanie o grobie kamiennym w Szerominie (tamże nr 94). Zarejestrował ok. dwudziestu nekropolii i przeprowadził wstępne rozpoznanie piętnastu obiektów. Zwrócił także uwagę na usytuowanie tamtejszych wczesnośredniowiecznych cmentarzysk rzędowych w obudowach kamiennych na osi północ-południe, a pochówków w kierunku wschód-zachód (m.in. Groby rzędowe kamienne w pow. płockim, „Światowit” T. 2: 1900). Od r. 1883 należał do lwowskiego Tow. Archeologicznego; w r. 1885 został członkiem korespondentem TZSP w Warszawie, a w r. 1889 Tow. Numizmatycznego w Krakowie. Utrzymywał kontakty naukowe z archeologami: Adamem Kirkorem, Erazmem Majewskim, Józefem Przyborowskim oraz z lokalnymi badaczami: ks. Antonim Brykczyńskim, Leonem Rutkowskim i Józefem Zielińskim. W „Echach Płockich i Łomżyńskich” opublikował cykl Notatki do mapy archeologicznej guberni płockiej (R. 1: 1898 nr 62, 67, 73, 76, R. 2: 1899 nr 10–11, 25, 31, 91, R. 3: 1900 nr 23, 33, 65), w którym omówił osiemdziesiąt stanowisk archeologicznych po obu stronach Wisły. Ogółem ogłosił ponad trzydzieści artykułów z dziedziny archeologii, także w warszawskich „Kłosach”, „Tygodniku Ilustrowanym” i „Wędrowcu”.
W czasie trzydziestu lat T. zgromadził liczącą ponad 5 tys. okazów kolekcję obiektów archeologicznych, numizmatycznych, sfragistycznych, etnograficznych i ikonograficznych, którą udostępniał na poddaszu swego mieszkania w Płocku przy ul. Tumskiej. Część znalezisk podarował AU, a w r. 1880 zapisał jej w testamencie całą kolekcję. W r. 1900 przekazał jednak kolekcję kanonikowi płockiemu Tomaszowi Kowalewskiemu, unieważniając wcześniejszy zapis. Zbiór stał się podstawą ekspozycji archeologicznej, otwartego w r. 1903 Muz. Diecezjalnego w Płocku (obecnie Muz. Diecezjalne im. bł. arcybp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego). T. zmarł 30 VI 1900, w trakcie prac wykopaliskowych w okolicach Sierpca, został pochowany na cmentarzu w Kurowie (pow. sierpecki).
W r. 1862 poślubił T. Teofilę z Gąsiorowskich, z którą rozstał się po dziesięciu latach; małżeństwo było bezdzietne.
Na podstawie notatek T-ego Rutkowski opublikował artykuł „Cmentarzyska rzędowe w Rostkowie, Strzeszewie, Wierzbicy, Żochowie, Blichowie i Rogowie badane przez śp. Franciszka Tarczyńskiego…” („Światowit ” T. 7: 1906/7).
Portret w Muz. Maz. w Płocku; – Enc. muzycz., V (dot. ojca); Enc. Org. (1898–1904), XIV; Nycek J. B., Ludzie i książki. Słownik biograficzny ludzi książki i pióra województwa płockiego, Płock 1983; PSB (Rutkowski Leon); Papierowski A., Stefański J., Płocczanie znani i nieznani, Płock 2002; Powstanie styczniowe. Katalog zbiorów Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego, nabytki z lat 1957–1975, W. 1982; – Askanas K., Sztuka Płocka, Płock 1991; Banasiewicz T., Zbiory Franciszka Tarczyńskiego w Muzeum Diecezjalnym w Płocku, część wczesnośredniowieczna, „Roczn. Maz.” R. 19: 2007 s. 53–68; Beniamin V., Jeszcze raz o dwóch nieznanych kompozycjach Chopina na eolipantalion, „Roczn. Chopinowski” T. 17: 1987 s. 123–5; Gloger Z., Dolinami rzek. Opisy podróży wzdłuż Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy, W. 1903; Jędrysek-Migdalska E., Znaleziska monet w świetle relacji płockiej prasy lokalnej z XIX i pierwszych dziesięcioleci XX wieku, „Roczn. Muz. Maz. w Płocku” T. 16: 1996 s. 34–44; Katalog zabytków sztuki w Pol., X z. 15; Kobylańska K., Rękopisy utworów Chopina, Kr. 1997 I; Kordala T., Franciszek Tarczyński – płocki starożytnik, w: Cegłowski S. i in., Skarby z ziemi wydobyte, Płock 2010 s. 15–20; tenże, Z dziejów badań archeologicznych na Mazowszu Płockim, Płock 2000 s. 18–24; Lutyńska A., Franciszek Tarczyński, „Notatki Płockie” T. 1 (15): 1960 nr 2 s. 17–18; Smoleń M., Tarczyńscy i ich zbiory starożytności, „Spotkania z Zabytkami” 2005 nr 3 s. 36–7 (fot., także ojca); Stawiarska T., Franciszek Tarczyński (1833–1900), w: Śladami Franciszka Tarczyńskiego. Przeszłość gminy Gozdowo w świetle odkryć archeologicznych, Red. T. Kordala, Płock 2008; taż, Kazimierz Tarczyński – budowniczy fortepianów, starożytnik (1802–1873), „Kwart. Hist. Kult. Mater.” R. 64: 2016 z. 3 s. 339–62 (fot.); Vogel B., Przemysł muzyczny w Królestwie Polskim, w: Szkice o kulturze muzycznej XIX w., Red. Z. Chechlińska, W. 1980 IV; Wrońska J., Franciszek Tarczyński jako archeolog (1833–1900). Krótki życiorys na tle epoki, „Notatki Płockie” T. 34: 1989 nr 2 s. 27–31 (fot.); – Dok. władz cywilnych; Kowalewski T., Spis inwentarza przedmiotów archeologicznych i pamiątek historycznych Franciszka Tarczyńskiego oddanych rejentalnie w 1900 roku, Płock 1908; Skrok Z., Rodowód z głębi ziemi, W. 1984 s. 16, 41; – „Głos Płocki” R. 33: 1914 s. 2; „Roczn. Zarządu AU” 1880 s. 26; „Świat” R. 9: 1914 nr 21 s. 22; – Nekrologi: „Biesiada Liter.” 1900 nr 28, „Echa Płockie i Włocławskie” 1900 nr 52–53, 68, „Prawda” 1900 nr 27, „Światowit” T. 3: 1901, „Tyg. Ilustr.” 1900 nr 28, „Zorza” 1900 nr 21; – B. im. Zielińskich Tow. Nauk. Płockiego w Płocku: Teczki T-ego, nr 336, 491, 489; Muz. w Łowiczu: Księga pamiątkowa rodziny Tarczyńskich, sygn. Łow. D.2 MNW; – Mater. Marii Smoleń z Milanówka („Genealogia z dodaniem wiadomości o członkach polskiego katolickiego rodu Tarczyńskich tudzież spokrewnionych z nim rodzin”, rkp.).
Tomasz Kordala i Teresa Stawiarska